สารบัญ
- คุณสมบัติของนิกเกิล
- นิกเกิลใช้ทำอะไร
- นิกเกิลอยู่ในของอะไรรอบตัว
- นิกเกิลมาจากไหน
- อันตรายของนิกเกิล และการแพ้นิกเกิล
- 1. แพ้นิกเกิล (ผื่นแพ้สัมผัส)
- 2. ฝุ่นและไอนิกเกิลในโรงงาน
- นิกเกิลกับสแตนเลส: ทำไม 304 ไม่ดูดแม่เหล็ก
- ชุบนิกเกิล กับ ชุบโครเมี่ยม ต่างกันยังไง
- นิกเกิลในงานชุบและฮีตเตอร์
- คำถามที่พบบ่อย
- นิกเกิล นิเกิล นิเกิล เขียนแบบไหนถูก
- นิกเกิลเป็นสนิมไหม
- นิกเกิลดูดแม่เหล็กไหม
- นิกเกิลกับโครเมียมต่างกันยังไง
- ทองคำขาวมีนิกเกิลไหม
- ราคานิกเกิลดูได้ที่ไหน
- แหล่งอ้างอิง
นิกเกิล (Nickel) คือธาตุโลหะสีขาวเงิน สัญลักษณ์ Ni เลขอะตอม 28 แข็ง เหนียว ทนสนิม และดูดแม่เหล็ก ใช้มากที่สุดในการผลิตสแตนเลส รองลงมาคือแบตเตอรี่ โลหะผสมทนความร้อน และงานชุบผิว ในวงการชุบมักเขียนว่า "นิเกิล" หรือ "นิเกิล"
นิกเกิลอยู่ในของใช้ทุกวัน ตั้งแต่ช้อนส้อมสแตนเลสไปจนถึงแบตมือถือ แต่ก็เป็นสาเหตุที่พบบ่อยของผื่นแพ้เครื่องประดับ บทความนี้ตอบทั้งสองเรื่อง
คุณสมบัติของนิกเกิล
| คุณสมบัติ | ค่า |
|---|---|
| สัญลักษณ์ / เลขอะตอม | Ni / 28 |
| ความหนาแน่น | ประมาณ 8.9 กรัม/ลบ.ซม. (หนักกว่าเหล็กเล็กน้อย) |
| จุดหลอมเหลว | ประมาณ 1,455 °C |
| สี | ขาวเงิน อมเหลืองอ่อนๆ ขัดเงาได้ดี |
| แม่เหล็ก | ดูดแม่เหล็ก เป็น 1 ใน 4 ธาตุที่ดูดแม่เหล็กที่อุณหภูมิห้อง (เหล็ก นิกเกิล โคบอลต์ แกโดลิเนียม) |
| การกัดกร่อน | ทนอากาศ น้ำ และด่างได้ดี ผิวอาจหมองแต่ไม่เป็นสนิมแดงแบบเหล็ก |
| ความเหนียว | ดึงเป็นเส้นลวดและรีดเป็นแผ่นได้ง่าย |
ชื่อนี้มาจากคำเยอรมัน Kupfernickel ที่คนงานเหมืองสมัยก่อนใช้เรียกแร่ที่หน้าตาเหมือนแร่ทองแดง แต่ถลุงแล้วไม่ได้ทองแดง นักเคมีชาวสวีเดนแยกธาตุนี้ได้ในปี ค.ศ. 1751
นิกเกิลใช้ทำอะไร
ผลผลิตทั่วโลกถูกนำไปใช้ตามสัดส่วนนี้ (ข้อมูลปี 2024 จาก Natural Resources Canada)
- สแตนเลส ประมาณ 64%: ช่วยให้สแตนเลสเหนียว ขึ้นรูปง่าย และทนสนิมดีขึ้น สแตนเลส 304 มีนิกเกิลประมาณ 8–10.5% (อ่านสแตนเลส 304 กับ 316 ต่างกันอย่างไร)
- แบตเตอรี่ ประมาณ 15%: แบตเตอรี่ลิเทียมไอออนในรถยนต์ไฟฟ้าหลายรุ่นใช้ธาตุนี้ที่ขั้วแคโทด ช่วยให้เก็บไฟได้มาก รถวิ่งได้ไกลขึ้น และถ่านชาร์จแบบ Ni-MH
- โลหะผสม ประมาณ 9%: ทนความร้อนสูง ใช้ในเครื่องยนต์ไอพ่น กังหันก๊าซ และลวดนิโครมในเครื่องทำความร้อน
- ชุบผิว ประมาณ 5%: ชุบกันสนิม และชุบเป็นชั้นรองพื้นใต้โครเมี่ยม
- อื่นๆ ประมาณ 7%: เหรียญกษาปณ์ ตัวเร่งปฏิกิริยาในโรงงานเคมี และอื่นๆ
นิกเกิลอยู่ในของอะไรรอบตัว
- ช้อนส้อม หม้อ อ่างล้างจาน ที่ทำจากสแตนเลส 304
- ก๊อกน้ำ ฝักบัว มือจับประตูที่ชุบโครเมี่ยม (มีชั้นรองพื้นอยู่ใต้ชั้นโครเมียม)
- แบตเตอรี่รถยนต์ไฟฟ้า และถ่านชาร์จ
- ลวดความร้อนในไดร์เป่าผม เตาปิ้งขนมปัง และฮีตเตอร์
- เหรียญ เช่น เหรียญ 5 เซนต์ของสหรัฐฯ ที่มีชื่อเล่นว่า "nickel" ทำจากทองแดงผสมนิกเกิล
- หัวเข็มขัด กระดุมกางเกงยีนส์ ซิป กรอบแว่น และเครื่องประดับราคาถูก ซึ่งเป็นของที่ทำให้คนแพ้บ่อยที่สุด
นิกเกิลมาจากไหน
ได้จากแร่ 2 กลุ่ม คือแร่ซัลไฟด์ที่อยู่ลึกใต้ดิน และแร่ลาเทอไรต์ที่อยู่ใกล้ผิวดินในเขตร้อน ประเทศที่ผลิตมากที่สุดในโลกตอนนี้คืออินโดนีเซีย ตามด้วยฟิลิปปินส์ รัสเซีย และนิวแคลิโดเนีย โลหะนี้ยังรีไซเคิลได้ เศษสแตนเลสส่วนใหญ่ถูกหลอมกลับมาทำสแตนเลสใหม่
อันตรายของนิกเกิล และการแพ้นิกเกิล
ของที่ทำจากหรือชุบด้วยโลหะนี้ไม่ได้เป็นพิษเมื่อจับ แต่มี 2 เรื่องที่ต้องรู้
1. แพ้นิกเกิล (ผื่นแพ้สัมผัส)
เป็นสาเหตุที่พบบ่อยของผื่นแพ้สัมผัส เหงื่อละลายโลหะออกมาจากผิวโลหะทีละน้อย คนที่แพ้จะมีผื่นแดง คัน ตรงที่ผิวสัมผัสโลหะ เช่น ติ่งหู ข้อมือ หน้าท้องตรงหัวเข็มขัด อาการมักเกิดหลังสัมผัสไม่กี่ชั่วโมงถึง 1–2 วัน
ถ้าแพ้นิกเกิล เลือกของแบบนี้:
| วัสดุ | แพ้ง่ายไหม |
|---|---|
| ไทเทเนียม | มักไม่แพ้ เป็นวัสดุที่นิยมใช้กับจิวเจาะ |
| สแตนเลส 316L | มีในเนื้อ แต่ปล่อยออกมาน้อย คนส่วนใหญ่ใส่ได้ คนที่แพ้มากอาจยังแพ้ |
| ทอง 18K ขึ้นไป / เงินแท้ 925 | แพ้น้อย แต่ทองคำขาวบางสูตรผสมอยู่ ควรถามร้าน |
| พลาสติก เรซิน | ไม่มีเลย |
| เครื่องประดับชุบราคาถูก | แพ้บ่อยที่สุด เพราะเนื้อในหรือชั้นชุบมักผสมอยู่ |
- มองหาป้าย "nickel free" หรือ "ปลอดนิกเกิล"
- มีชุดทดสอบนิกเกิล (Nickel spot test) แบบหยดน้ำยาบนโลหะ ถ้ามีจะเปลี่ยนเป็นสีชมพู
- หัวเข็มขัดหรือกระดุมยีนส์ที่ถอดไม่ได้ ใช้แผ่นปิดหรือทาแล็กเกอร์ใสกั้นไม่ให้โดนผิว
- ถ้าผื่นไม่หายหรือเป็นบ่อย ควรพบแพทย์ผิวหนัง
2. ฝุ่นและไอนิกเกิลในโรงงาน
ฝุ่นและไอของสารประกอบนิกเกิลในโรงงานบางประเภท เช่น โรงถลุง เป็นอันตรายต่อปอดเมื่อหายใจเข้าไปเป็นเวลานาน ในโรงชุบ เกลือนิกเกิลในน้ำยาทำให้แพ้ผิวหนังได้ ผู้ปฏิบัติงานต้องสวมถุงมือ และบ่อต้องมีระบบระบายอากาศ
นิกเกิลกับสแตนเลส: ทำไม 304 ไม่ดูดแม่เหล็ก
นิกเกิลบริสุทธิ์ดูดแม่เหล็ก แต่สแตนเลส 304 ที่มีส่วนผสมนี้กลับไม่ดูด เพราะมันเปลี่ยนการเรียงตัวของอะตอมเหล็กให้เป็นโครงสร้างแบบที่ไม่ดูดแม่เหล็ก (ออสเทนไนต์) ส่วนสแตนเลส 430 ที่ไม่มีนิกเกิลยังดูดแม่เหล็ก
อย่าใช้แม่เหล็กตัดสินเกรดสแตนเลสอย่างเดียว สแตนเลส 304 ที่ถูกดัดหรือขึ้นรูปมาก อาจดูดแม่เหล็กอ่อนๆ ได้
ชุบนิกเกิล กับ ชุบโครเมี่ยม ต่างกันยังไง
| ผิวชุบนิกเกิล | ผิวชุบโครเมี่ยม | |
|---|---|---|
| สี | ขาวเงินอมเหลืองอุ่น | เงินอมฟ้า เย็นตา |
| เมื่อเวลาผ่านไป | หมองลงได้ | เงาเหมือนเดิมนาน |
| ความแข็ง | รองลงมา | แข็งกว่า ทนรอยขีดข่วน |
| หน้าที่ | กันสนิม ให้ความเงา | ชั้นบนสุด กันหมองและกันรอย |
ของชุบโครเมี่ยมแบบตกแต่งส่วนใหญ่ชุบนิกเกิลก่อน แล้วชุบโครเมียมบางๆ ทับ ความเงาและการกันสนิมมาจากชั้นล่าง โครเมียมช่วยไม่ให้ผิวหมอง อ่านต่อได้ที่ชุบโครเมี่ยมและโครเมียม คืออะไร
นิกเกิลในงานชุบและฮีตเตอร์
การชุบนิกเกิลมี 2 แบบหลัก
- ชุบนิเกิลด้วยไฟฟ้า: ใช้ไฟฟ้ากระแสตรงดึงนิกเกิลจากน้ำยาไปเกาะชิ้นงาน ใช้แอโนดนิกเกิลที่ค่อยๆ ละลายเติมโลหะกลับลงน้ำยา (อ่านแอโนดคืออะไร)
- ชุบนิเกิลไม่ใช้ไฟฟ้า (EN): ใช้ปฏิกิริยาเคมีแทนไฟฟ้า ได้ผิวหนาเท่ากันทั้งชิ้น แม้ชิ้นงานมีรูหรือร่องลึก
ฮีตเตอร์สำหรับบ่อนิกเกิล ตามตารางเลือกฮีตเตอร์ตามสารเคมีของเรา:
| น้ำยา | ฮีตเตอร์ที่ใช้ได้ |
|---|---|
| ชุบนิกเกิลทั่วไป / นิกเกิลเงา / นิกเกิลซัลฟาเมต | หลอดแก้ว หรือไทเทเนียม |
| นิกเกิลคลอไรด์ | ไทเทเนียมเท่านั้น |
| ชุบนิกเกิลไม่ใช้ไฟฟ้า (EN) | ไทเทเนียมเท่านั้น |
| นิกเกิลดำ | หลอดแก้วเท่านั้น |
ธาตุนี้ยังอยู่ในตัวฮีตเตอร์เองด้วย ขดลวดความร้อนข้างในฮีตเตอร์ส่วนใหญ่เป็นลวดนิโครม (นิกเกิลผสมโครเมียม) เพราะทนความร้อนสูงและไม่ไหม้ง่าย อ่านเพิ่มที่ขดลวดความร้อน
คำถามที่พบบ่อย
นิกเกิล นิเกิล นิเกิล เขียนแบบไหนถูก
ราชบัณฑิตยสภาบัญญัติว่า "นิกเกิล" แต่ในวงการชุบโลหะมักเขียน "นิเกิล" หรือ "นิเกิล" ทั้งหมดหมายถึงธาตุเดียวกัน
นิกเกิลเป็นสนิมไหม
ไม่เป็นสนิมแดงแบบเหล็ก ผิวอาจหมองเป็นสีเหลืองหรือเทาเมื่อเวลาผ่านไป จึงใช้ชุบเคลือบเหล็กกันสนิม
นิกเกิลดูดแม่เหล็กไหม
ดูด แต่สแตนเลส 304 ที่มีส่วนผสมนี้ไม่ดูด (เหตุผลอยู่ในหัวข้อนิกเกิลกับสแตนเลส)
นิกเกิลกับโครเมียมต่างกันยังไง
เป็นธาตุคนละตัว นิกเกิลดูดแม่เหล็ก สีอมเหลือง และใช้มากในสแตนเลสกับแบตเตอรี่ โครเมียมไม่ดูดแม่เหล็ก สีอมฟ้า แข็งกว่า และเป็นตัวที่ทำให้สแตนเลสไม่เป็นสนิม ในงานชุบมักใช้คู่กัน
ทองคำขาวมีนิกเกิลไหม
บางสูตรมี ทองคำขาวคือทองผสมโลหะสีขาว ซึ่งอาจเป็นนิกเกิลหรือแพลเลเดียม ถ้าแพ้ ให้ถามร้านว่าผสมอะไร หรือเลือกแพลทินัมแทน
ราคานิกเกิลดูได้ที่ไหน
ราคาอ้างอิงของโลกคือราคาที่ตลาดโลหะลอนดอน (LME) เป็นดอลลาร์สหรัฐต่อตัน ส่วนราคาเศษโลหะหรือเศษสแตนเลสในไทยขึ้นกับร้านรับซื้อแต่ละแห่ง
แหล่งอ้างอิง
- Natural Resources Canada, "Nickel facts": natural-resources.canada.ca
- Nickel Institute, "About nickel": nickelinstitute.org
- Royal Society of Chemistry, Periodic Table: Nickel: rsc.org
- ตารางเลือกฮีตเตอร์ตามสารเคมี POMEW: pomew.com/heater/











